Search by category:
Khái niệm & thuật ngữ

Đèo heo hút gió là gì? giải thích nghĩa đèo heo hút gió

Đèo heo hút gió là gì? giải thích nghĩa đèo heo hút gió, ý nghĩa thành ngữ Đèo heo hút gió là gì? cùng tìm hiểu về thành ngữ này nhé.

Xem thêm: Nước Đổ Đầu Vịt là gì

Bạn hay nghe từ gió heo mây: “Gió heo may thổi lạnh lùng lên nhan sắc. Mùa thu đời người lác đác lá vàng rơi. Gió thu ơi, khẽ thôi, từng lá một. Để thu vàng dài mãi chẳng mùa đông. Gió heo may chẳng chạnh lòng khi lá úa. Mùa thu đời người lấp lánh lá.“. Vậy đèo heo hút gió thì sao?

Đèo heo hút gió là gì?

Đèo heo hút gió là thành ngữ chỉ những nơi vắng người có địa hình hiểm trở, xa xôi vắng vẻ, hoang sơ.

Đèo heo hút gió là gì? giải thích nghĩa đèo heo hút gió
Đèo heo hút gió là gì? giải thích nghĩa đèo heo hút gió

Ví dụ:

Cái Xuân gặp anh bộ đội nào đó ở chốn đèo heo hút gió này là một điều mừng, hãy để cho họ tận hưởng niềm vui nghiêm chỉnh ấy nên thôi không úm nữa”. (Xuân Thiều/ Trời xanh).

Trong tiếng Việt, thành ngữ đèo heo hút gió còn biểu hiện ý nghĩa “xa xôi, cách trở của những vùng, miền, của những đường đi lối lại nói chung”.

Ví dụ: “Hiện nay bác hoa men đã tới quê tôi nhưng một số nơi quá đèo heo hút gió hãy còn dùng bát vỡ, móng tre” (Văn nghệ 9-1960). “Trước kia tôi hoàn toàn không biết rằng đi trên những thiên lý đường đi, dù đường đèo heo hút gió xa lắc mấy trùng cũng không ai bỏ đường ra đấy cho thiên cho địa” (Xuân Diệu. “Đi trên đường lớn”).

Dù hiểu với ý nghĩa nào thì thành ngữ đèo heo hút gió đều được nói về sự xa vắng, cách trở, gây cảm giác hoang sơ, buồn lặng và cô đơn. Tuy nhiên, muốn hiều rõ từng từ từng chữ trong thành ngữ thì lại không đơn giản. Cho đến nay, cách nghĩ các chữ heo, hút trong đèo heo hút gió chưa thống nhất. Phần lớn mọi người đều nhận thức heo, hút là hai yếu tố của một từ phức heo hút với nghĩa “ở vào nơi vắng và khuất, gây cảm giác buồn và cô đơn”.

Điều bất hợp lý: “Đèo heo hút gió”

Thành ngữ đèo heo hút gió là kết quả của sự giao kết ba từ đèo-heo hút-gió. Ưu thế của cách hiểu này là giải thích rõ được hết mọi từ trong thành ngữ.

Nhưng, ở đây cũng bộc lộ những bất hợp lý, khó có thể biện minh được. Trước hết trong tiếng Việt, “heo hút” không có khả năng kết hợp với gió. “Heo hút” thường đi sau các danh từ chỉ vị trí, địa danh chứ không thể đứng trước hoặc sau các danh từ chỉ hiện tượng thiên nhiên như mưa, gió, sấm, chớp,… để bổ nghĩa về tính chất “xa vắng cách trở, cô đơn”.

Hơn nữa, nếu xem heo hút là một từ như cách hiểu này, người ta không giải thích được dạng thức hút gió đèo heo vốn là một biến thể của thành ngữ đèo heo hút gió.

Ví dụ: “Hộ tống đến nơi quân địch đang gào, nơi hút gió đèo heo” (Trinh Đường. “Hoa gạo”).

Từ những bất hợp lý trên, chúng ta phải nghĩ đến hướng tìm tòi khác để giải thích các chữ heo, hút cho hợp lý. Điều cần được chú ý trước nhất là phải dựa vào luật đối và điệp, vốn rất phổ biến trong cách cấu tạo thành ngữ tiếng Việt. Theo hướng này, đèo heo hút gió được xem xét trên cơ sở đối ý đối lời. Ở thành ngữ này có sự đối ý giữa đèo heo và hút gió và đối lời giữa đèo và hút, giữa heo và gió. Ở cặp đối heo và gió, chúng ta dễ nhận ra heo và gió cùng nghĩa. Ta có thể nhận thấy heo có nghĩa như gió trong heo may, trời hanh heo. Heo chính là gió lạnh mùa thu – đông, một thứ gió hanh khô, gây cho da nứt nẻ. Ở cặp đèo và hút thì chỉ có từ hút là phải làm rõ nghĩa. Như đều biết, trong tiếng Việt vốn có từ hút với nghĩa động từ chỉ “hoạt động cuốn theo luồng, theo dòng, làm cho nước và khí, gió xoay tròn”. Động từ hút được chuyển thành danh từ chỉ luồng nơi tập trung dòng chảy, luồng xoáy như hút nước, hút gió. Chữ hút trong thành ngữ đèo heo hút gió là từ hút danh từ này.

Vậy là, nhờ có những cứ liệu trên, chúng ta đều thấy rõ thành ngữ đèo heo hút gió hoàn toàn tuân thủ theo luật đối điệp và tương hợp về từ loại cũng như về ý nghĩa. Đây là dạng thức thường gặp trong cấu trúc thành ngữ tiếng Việt, lệ như chân lấm tay bùn, lòng chim dạ cá, lòng son dạ sắt. Điều đó càng được khẳng định chắc chắn hơn khi nhận thấy một biến thể khác của thành ngữ đèo heo hút gió là đèo mây hút gió hoàn toàn hiện rõ nguyên hình là một thành ngữ đối và điệp. Ví dụ: “Có người bị giặc truy bức đành bỏ quê hương, lạc loài đến vùng đèo mây hút gió để kiếm sống như nghệ sỹ Ngọc Cần ở Plâyku” (Văn học nghệ thuật 11-1976).

Bàn về “Đèo heo hút gió”

Người ta hay dùng thành ngữ “Đèo heo hút gió” để nói về một nơi hoang vu, vắng vẻ, ít người qua lại, điều này thì đã rõ, tất cả các từ điển về thành ngữ, tục ngữ xưa nay đều giải thích như thế. Chẳng hạn Từ điển Thành ngữ Tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân (NXB Văn Học-2010), ghi: đèo heo hút gió, Nói những nơi rừng núi xa xôi, hẻo lánh. Hay Từ điển Thành ngữ và Tục ngữ Việt Nam của Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ Quang Hào (NXB Văn Hóa – Thông Tin-1998): Đèo heo hút gió, Nơi rừng núi hoang vu, xa xôi, vắng vẻ. Những quyển từ điển này chỉ giải thích ý của thành ngữ, chứ không đi sâu vào giải thích từ nguyên.

Tôi thử xem những ý tứ gì trong thành ngữ “Đèo heo hút gió” để cho ta hiểu, hay để những từ điển giải thích là “Nơi rừng núi hoang vu, xa xôi, vắng vẻ”. Trước hết đây là một thành ngữ gồm bốn từ, khá thông dụng trong thành ngữ Việt Nam, chẳng hạn như “Mưa thuận gió hòa”, “Quạ tha diều mổ”, “Giấy trắng mực đen”, “Con dại cái mang”, “Bỏ mồi bắt bóng”… và còn rất nhiều nữa. Những đặc trưng của thành ngữ này là “ý nghĩa đi từng cặp từ”, đối nhau, bổ túc nghĩa cho nhau, như “Mưa thuận (thì) gió hòa”, “Quạ tha (lại bị) diều mổ”, “Giấy trắng (thì có) mực đen”, “Con dại (thì) cái (phải) mang”, “Bỏ mồi (để) bắt bóng”… Nếu thành ngữ “Đèo heo hút gió” mà phân tích như thế sẽ ra sao? “Đèo heo – hút gió”, “Đèo heo” có nghĩa là gì? để “dẫn tới” “hút gió”? “Đèo” có phải là “ngọn đèo (núi)” hay không? Hình như khi ta hiểu cả thành ngữ “Đèo heo hút gió” là “Nơi rừng núi hoang vu, xa xôi, vắng vẻ”, có vẻ như ta đã bị ảnh hưởng của hai từ “heo hút” (chữ thứ nhì và thứ ba trong thành ngữ), có nghĩa là nơi xa xôi, vắng vẻ. Như vậy thành ngữ này khi đọc phải ngắt quãng “Đèo heo hút – gió”, chứ không phải là “Đèo heo – hút gió” nữa. Nếu đọc “Đèo heo hút – gió”, nghe như một bài Haiku của Nhật vậy… Như bài thơ “Trên cành khô – cánh quạ đậu – chiều thu”, hoặc “Trong thinh lặng – tiếng một con ếch nhảy xuống ao – tõm”…

Quyển Từ điển Thành ngữ Việt Nam của Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành (NXB Văn Hóa – Thông Tin-1994), đi sâu vào chi tiết hơn, giải thích: Đèo heo hút gió, Nơi rừng núi hoang vắng, ít người qua lại, hoặc nơi xa xôi cách trở, ở các vùng miền nói chung. (heo: gió; hút: luồng xoáy gió). Việt Nam Tự điển của Hội Khai Trí Tiến Đức (Hanoi-1931) giải thích từ Heo. Gió lạnh mùa thu. Heo may. Gió tây-bắc. Như vậy ta có thể hiểu theo cách giải thích của Từ điển của nhóm Nguyễn Như Ý, Đèo heo: đèo gió, hút gió: luồng gió xoáy, Đèo heo hút gió, Đèo gió có luồng gió xoáy.

Trong tạp chí Từ điển học & Bách khoa thư số 4(12) tháng 7-2011, có bài ĐÈO HEO HÚT GIÓ HAY ĐÈO NEO HÚT GIÓ? Của tác giả Đỗ Thị Thu Hương (ThS Ngôn ngữ học, Trường đại học Sư phạm Hà Nội). Trong bài viết có đoạn: “Trong Tiếng Việt tinh nghĩa, tác giả Trịnh Mạnh đã giải thích thành ngữ này như sau: “Chính là “đèo neo hút gió” bị nói chệch đi. Ngày trước, đường quốc lộ đi từ Thăng Long lên ải Nam Quan phải đi qua đèo Neo (một đèo gần thị xã Bắc Giang bây giờ). Tiễn người đi sứ sang Trung Quốc, bạn bè dù thân thiết cũng chỉ đi tiễn đến đèo Neo, đặt rượu tiễn hành rồi quay về. Người đi sứ phải đi vào đoạn đường rừng hoang vắng để lên cửa ải”.

Trong bài viết có nói tác giả Trịnh Mạnh đã cất công đến tận đèo Neo, nằm ở huyện Yên Dũng tĩnh Bắc Giang. Bây giờ tuy không còn hoang vu hiểm trở như xưa, nhưng vẫn còn là một nơi vắng vẻ, ít người qua lại, và từ “đèo Neo hút gió” đã chuyển thành “đèo heo hút gió”. Đây cũng là một cách giải thích nguồn gốc của thành ngữ.

Trong hai cách giải thích như trên thì “trật tự” thông thường của thành ngữ “Đèo heo hút gió” đã được “phục hồi”, nghĩa là thành ngữ bốn từ (chữ) này được chia làm hai vế “Đèo heo” và “hút gió”.

Qua những lý giải trên, như trong từ điển của nhóm Nguyễn Như Ý, và bài viết của tác giả Đỗ Thị Thu Hương, ý nghĩa nguồn gốc của thành ngữ “Đèo heo hút gió” đã khác nhau, nhưng từ “Đèo” vẫn được hiểu là “ngọn đèo”. Nhưng trong quyển Việt Nam Tự điển của Lê Văn Đức – Lê Ngọc Trụ (NXB Khai Trí Saigon-1970), trong phần phụ lục, giải thích tục ngữ, thành ngữ, đã giải thích thành ngữ “Đèo heo hút gió” như sau: thng. Tức Đìu hiu hắt gió, trên núi cao vắng vẻ, lúc nào cũng có gió. Tuy nghĩa tổng quát của thành ngữ vẫn có nói tới “núi cao vắng vẻ”, nhưng khi chuyển “Đèo heo hút gió” thành “Đìu hiu hắt gió“, thì ta có hai vế “Đèo heo – Đìu hiu”, và “hút gió – hắt gió”. “Đìu hiu” là tính từ, Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giải thích là “vắng vẻ và buồn bã”, ở đây đã mất hẳn ý nghĩa của từ “Đèo” có nghĩa là “ngọn đèo” (ở vùng núi).

Một thành ngữ chỉ gồm có bốn chữ “Đèo heo hút gió“, nghĩa tổng quát ai cũng hiểu như nhau, nhưng khi đi vào phân tích từ nguyên, thì mỗi nơi lại giải thích mỗi khác, thật thú vị.

Nguồn/ tổng hợp ý nghĩa thành ngữ.

One Comment

Post Comment

Loading...
loading...
loading...